کتابخانه دیجیتال شهرداری اصفهان
بازدیدکنندگان:

کل بازدیدکنندگان: نفر
بازدیدکنندگان امروز: نفر
منابع:

کل منابع : جلد
کتاب عربی : جلد
کتاب فارسی : > جلد
کتاب اصفهان شناسی : جلد
مقالات :جلد
اعضا و کاربران:

کل اعضا : نفر
اعضا فعال : نفر

کاربران برخط : نفر
عضو شدگان امروز : نفر


کتابخانه2 ، Library2 ( وب2 + کتابخانه)

کتابخانه2؛ تحولی در انتخاب مجموعه و استفاده از آن

وب از دهه 1990م. به ابزاری چند رسانه ای و تاثیر گذار در فعالیت های کتابخانه ای و خدمات اطلاع رسانی تبدیل شده و نظام اطلاع رسانی جهان را به شدت تحت تاثیر قرار داده است . به طوری که بسیاری از امور و خدمات کتابخانه ای اکنون فقط از طریق وب قابل اجرا و دسترسی اند. موتورهای جستجو1، مانند گوگل2، به عنوان مهمترین ابزار جستجو و بازیابی اطلاعات از اینترنت، امکانات خوبی برای بازیابی سریع اطلاعات فراهم می کنند و در اغلب موارد می توان در کوتاه ترین زمان ممکن به اطلاعات دلخواه خود دست یافت. امروزه به راحتی می توان کتاب دلخواه خود را به صورت الکترونیکی از طریق یک ناشر داخلی یا خارجی سفارش داد، کم هزینه تر و اقتصادی تر از رفتن به کتابخانه و عضویت در آن است. با تمام ین اوصاف کتابخانه ها ارزشمند هستند و به رغم جست و جوی سریع اطلاعات در موتور های جست و جو، مانند گوگل که سودمند است، اما دانش موجود در کتابخانه ها ارزش ویژه ای دارد (چاد و میلر3، 2005، ص5) . وب2 را نخستین بار دال دفرتی، نایب رییس شرکت رسانه ای اوریلی، در سال 2004 مطرح کرد ( اندرسون4، 2007، ص 195 ) .این شرکت بیشتر در زمینه برپایی همایش های فناوری و نشر کتاب های این حوزه فعالیت می کند. در یکی از جلسات این شرکت درباره برگزاری همایشی در خصوص قابلیت های جدید وب بحث شد. در آن جلسه از وب2 نه به عنوان گروهی از فن آوری ها، بلکه به مثابه تلاشی برای بررسی و رفع شرایط آشفته وب استفاده شده. بنابراین وب2 گونه اجتماعی تر وب است که دارای فناوری ها، استانداردها و خدمات پیشرفته تر و گسترده تری برای ارتباط بین عموم کاربران است . اگرچه وب2 مفهوم کلی و فراگیری بوده و به رشته یا حرفه ای خاص محدود نمی شود، اما می توان از فناوری های مربوط به آن در اجرای امور حرفه ای بهره مند شد. یکی از بسترهایی که می توان از این فناوری ها بهره جست، کتابخانه ها هستند. از این روست که در چند سال اخیر پس از فراگیر شدن مفهوم وب2، اینک از کتابخانه2 سخن به میان آمده است، که این اصطلاح به خدماتی در کتابخانه اطلاق می شود که با کاربرد فناوری های وب2 اطلاعات موجود در کتابخانه فراتر از مرزهای فیزیکی کتابخانه ها به گونه مطلوب تر و نوین تری در اختیار نیازمندان اطلاعات قرار می گیرد . و از دیگر سوی واژه ی "فر اهم آوری" یا "مجموعه سازی" برگرفته از واژه انگلیسی Acquisition با ریشه فعل Aquire است . Acquisition در واژه نامه آکسفورد به معنی " عمل یا فر آیند تهیه، خریدن یا کسب یک چیز " معنی شده است. مانند " تهیه یا خریدن عتیقه / کسب علم / خرید یا به دست آوردن سهام " . در واژه نامه عمومی فارسی برای کلمه Acquire  معادل های " کسب کردن " ،" صاحب شدن "، "مالک شدن" و" برای خود کسب کردن " به کار رفته است و برای کلمه  Acquisition معادل های فراگیری، تحصیل، اکتساب، مالکیت و تملک انتخاب شده است . مجموعه سازی " فرآیندی" است که مراحل مختلف نظری و عملی دارد. مانند تدوین سیاست های مجموعه سازی، نیازسنجی اطلاعات، شناسایی جامعه کتابخانه، انتخاب و وجین منابع اطلاعاتی، سفارش و تحویل مدرک، ارزیابی مجموعه، اشتراک منابع و امانت بین کتابخانه ای، حفاظت و نگهداری مجموعه . از این بین انتخاب مناسب یعنی انتخاب کتاب مناسب خود پایه اصلی خدمات کتابخانه ای و مهمترین کار تخصصی آن محسوب می شود. زیرا کتاب مصالح کار یک کتابخانه خوب را تشکیل می دهد . اصول کلی انتخاب، مجموعه راهبردهای کلان برای انتخاب منابع اطلاعتی هستند . در انتخاب  باید به تفاوت این دو مسئله که بهترین کتاب برای کتابخانه معین و بهترین کتاب کدام است توجه داشت زیرا ملاک بهترین بودن در یک کتابخانه فقط خوبی کتاب نیست، بلکه مناسبت آن با نیاز کسانی است که کتابخانه برای آنان بوجود آمده است .

بیان مسئله:

کتابخانه ها در طول تاریخ همواره مرکز نگهداری، بهره برداری و اشاعه اطلاعات5 بوده اند. در این میان، مجموعه سازی یا انتخاب، سفارش و تهیه منابع اطلاعاتی در زمره مهمترین فرایندهای کتابخانه بشمار می رود که اغلب بیشترین سهم از بودجه کتابخانه را نیز به خود اختصاص می دهد.  البته ناگفته پیداست که در بین فرآیندهای مجموعه سازی زیربنایی ترین آنها بحث انتخاب است که خود متضمن مجموعه ای کارا و مورد توجه استفاده کنندگان است لذا باید تا حد زیادی  جامعه کتابخانه در این فرآیند شرکت داشته باشند تا مجموعه دلخواه آنها در کتابخانه به هر نوعی اعم از فیزیکی یا به  صورت پیوسته در دسترس شان قرار بگیرد . که کتابخانه2 راهی برای انتخاب مشارکتی در مجموعه سازی کتابخانه هاست.

اهمیت مسئله  پژوهش:

کتابخانه به عنوان یک نهاد پاسخ گو و زنده و پویا باید بتواند نیازهای اطلاعاتی کاربران بالفعل موجود و کاربران بالقوه ی آینده را برآورده کند. بنابراین، فقط از طریق تغییرات هدفمند و پایدار می توان به چنین هدفی دست یافت. و پیشنهاد به کتابخانه ها در بکارگیری خدمات وب2  و وصل شدن مجموعه محدود و متناهی کتابخانه ها به وسعت نامتناهی وب2 و رسیدن به کتابخانه ای آرمانی موسوم به ((کتابخانه2))6. و ازسوی دیگر اهمیت بسیار زیاد مجموعه هر کتابخانه برای آن است . این مطلب را می توان از سیاست های کتابگزینی7 در کتاب شناختی از دانش شناسی دکتر هوشنگ ابرامی درباره به کار گرفتن سیاست های انتخاب حتی برای گزینش کتاب های اهدایی نیز استنباط کرد که به کتابداران و مدیران کتابخانه ها توصیه می کند: کتاب های اهدایی به کتابخانه باید با توجه به سیاستی که بر اساس آن کتاب ها خریداری می شود، پذیرفته گردد. هر مدرکی را به دلیل این که هدیه است، نباید پذیرفت .

اهداف پژوهش:

برای رفع مشکلات عمده ی مجموعه سازی کتابخانه ها از جمله درگیر بودن نیروی انسانی زیاد در این بخش، هزینه های اضافی، زمان بر بودن، انحصار انتخاب و سفارش مواد کتابخانه به یک یا گروهی از کتابداران ومدیران کتابخانه ها و ... وب2 با فناوری های اطلاعاتی خود ازجمله وب نوشت8، ویکی9، آر.اس.اس10، برچسب گذاری11 و نظام رده بندی مردمی12 در رفع این مشکلات به مدد کتابداران و کتابخانه ها می آید .   

پرسشها:

کتابخانه2 می تواند الگویی برای ایجاد یک مجموعه کارا ( مجموعه ای مورد تایید و استفاده کاربران ) ارائه دهد ؟

کتابخانه2 می تواند مجموعه  مجازی  بدون نیاز به فضای فیزیکی در کتابخانه ایجاد کند ؟

کتابخانه2 می تواند هزینه های بی مورد خرید مقالات ناخواسته مجموعه را حذف کند ؟

کتابخانه2 می تواند باعث حذف مراجعات غیرضروری و حضوری به کتابخانه ها شود ؟

کتابخانه2 می تواند آرشيو و نگهداری آسان و ارزانی داشته باشد ؟

کتابخانه2 می تواند موجب مرتفع شدن مشکلات پوسیدگی، خسارت دیدن و یا مفقود شدن مواد مجموعه شود ؟

 

تعریف اصطلاحات و تعاریف عملیاتی متغیرها:

وب2 : وب2 اولین بار به عنوان نام یک همایش در سال 2003 مطرح شد (ایزدپناه، 1384 ). مجریان همایش شرکت رسانه ای اوریلی13- ناشر کتاب های کامپیوتری و مجری همایش های حوزۀ فناوری کامپیوتر- و شرکت بین المللی مدیالایو14- مجری انواع همایش ها و نمایشگاههای تجاری- بودند (صالحی، 1384). وب2 مفهومي است كه بر اساس تعامل با محتواي وب به مثابه تعامل با محتواي موجود در كامپيوترهاي شخصي است . وب 2 دنيايي است كه در آن هر كنشي، واكنشي آني در پي خواهد داشت، به طور كلي در چرخه حيات وب جديد كاربر نقش مستقيم و مؤثري ايفا مي كند، به عبارتي اين نسل از وب كاربر سالار است .

کتابخانه 2: کتابخانه2 دگرگونی در نحوه ارائه خدمات کتابخانه ای به کاربران است و ابزارهای نوینی را فراهم می آورد تا فضای کتابخانه (هم فیزیکی و هم مجازی) مبتنی بر نیازهای جامعه و همکاری، اشتراک و کنش متقابل میان کاربران باشد. کتابخانه2، همکاری و تاثیر اجتماعی کارکنان و کاربران کتابخانه را تقویت می کند. این کتابخانه نیازمند مشارکت و بازخوردهای کاربران در توسعه و نگهداری خدمات کتابخانه است. مفهوم کتابخانه2 در زمان حاضر یک شبکه رابط-کاربر اجتماعی که کاربران طراحی می کنند است، این یک 15OPAC شخصی است که شامل پیام های لحظه ای و آر.اس.اس فیدها، بلاگ ها ، ویکی ها، تگ ها16 و پروفایل های شخصی و عمومی درون شبکه های کتابخانه است. واژه كتابخانه2 را نخستين بار مايكل كيسي (2005) در وب نوشت خود با نام لايبرري كرونچ به كار برد . به بيان ساده تركتابخانه2 عبارتست از حاصل جمع: وب2+ كتابخانه= كتابخانه2 .

 مجموعه سازی: در " فرهنگ فشرده علوم کتابداری و اطلاع رسانی" فراهم آوری یا مجموعه سازی " فر آیند فراهم آوری کتاب و دیگر منابع برای کتابخانه یا مراکز اطلاع رسانی " تعریف شده است . در دانشنامه کتابداری و اطلاع رسانی نیز فر اهم آوری " انتخاب، سفارش و دریافت منابع کتابخانه ای از راه خرید، اهدا ومبادله، کنترل پیایند ها و صحافی آنها " تعریف شده است . اما تعریف کامل تری در " کتاب مجموعه  سازی و خدمات تحویل مدرک " توسط حمید محسنی ارائه شده است که در آن " مجموعه سازی عبارت است از عمل یا فرآیند نیازسنجی، انتخاب و دسترس پذیر ساختن محتوای منابع اطلاعاتی مورد نیاز جامعه کتابخانه از راه خرید، اهدا، مبادله یا سایر روش های مرسوم و ارزیابی مداوم آن .

مسئله انتخاب: انتخاب مناسب پایه اصلی خدمات کتابخانه ای17 و مهمترین کار تخصصی محسوب می شود . در انتخاب باید دو مسئله را حتما مد نظر قرار داد اولا بهترین منبع اطلاعاتی برای یک کتابخانه معین کدام است و ثانیا بهترین منبع اطلاعاتی کدام است .

سیاست انتخاب: سیاست انتخاب  در کتابخانه عبارت است از مجموعه بایدها و نباید ها ، اهداف، راهبردها، محدودیت ها، اولویت ها، خط مشی ها و روش های انتخاب منابع اطلاعاتی برای کتابخانه خاص . در کتابخانه نیز مانند هر نهاد دیگری باید برنامه مشخصی برای رسیدن به اهداف سازمان وجود داشته باشد و پیش از هر چیز باید هدف از مجموعه ای که قرار است به وجود آید و جامعه استفاده کنندگان از آن مجموعه مشخص شود و این اصلی ترین قسمت خط مشی است و هر چه مشخص تر و واضح تر باشد توجیه بقیه مطالب آسانتر خواهد بود .

جامعه کتابخانه: مجموعه سازی برای افراد خاصی صورت می گیرد که کتابخانه موظف به ارائه خدمات اطلاع رسانی به آنهاست و ممکن است از کتابخانه به کتابخانه دیگر متفاوت باشند. به این افراد جامعه کتابخانه می گویند .

بررسی پیشینه پژوهش

وب 2 به عنوان مبحثي جديد و مناقشه آميز وارد مقوله علوم ارتباطات و فناوري شد و هنوز صاحب نظران به ارائه تعريف واحد و چارچوب مشخصي براي آن نپرداخته اند . ولي پژوهشگران براي ارائه مفهوم و قالب مورد تاييد در اين مبحث تلاش مي كنند . از طرف ديگر طراحي و معماري وب 2 بر پايه مشاركت ها، همكاري ها، و تعاملات انسانها، ماشين ها، نرم افزارها، و عامل هاي هوشمند با يكديگر استور است ( ويكي پديا ) . و از آنجا كه ((كتابخانه 2)) رويكردي نوين براي استفاده از ابزارها، فنون، فناوري اطلاعاتي و ارتباطي، و نرم افزارهاي اجتماعي در امور كتابخانه و حركت بسوي كتابخانه بدون ديوار است . از اين رو بجاست كه مطالعات و جستجوهاي بيشتري در اين زمينه صورت گيرد . از همين رو مقالات زيادي در زمينه كتابخانه 2 و وب 2 نوشته شده است.

نمونه آن مقاله آقاي دكتر عليرضا نوروزي به نام ( كتابخانه 2 : خدمات كتابخانه اي مبتني بر وب 2 ) است كه به تشريح استفاده از وب 2 در كتابخانه مي پردازد و در پايان نتيجه مي گيرد كه كتابخانه 2، يك نظام كاملا دموكراتيك و مبتني بر مشاركت و همكاري دو سويه ميان كتابداران و كاربران است . و خاطر نشان مي كند كه كتابخانه هاي نسل  (كتابخانه 2) كاربر پسند و كاربر محور هستند و ايشان معتقد است اين كتابخانه ها بهتر مي توانند هدف خدمات آرماني و فلسفه سازماندهي كتابخانه ها را بر مبناي قوانين رانگاناتان بر آورده كنند .  به وي‍ژه قانون پنجم رانگاناتان را پياده كرده و كتابخانه را به موجودي زنده و پويا تبديل كنند .

و در مقاله ديگري تحت عنوان social software in libraries ( نرم افزار اجتماعي در كتابخانه ها )   نوشته فاركاس مرديث  از وب 2 به عنوان يك نرم افزار اجتماعي كه طيفي از سيستم هاي نرم افزاري هستند كه به كاربران اجازه ميدهند به تعامل و همكاري با يكديگر و اشنراك داده ها بپردازند ياد كرده است . همچنين افزوده مفهوم كتابخانه 2 نيز مبتني بر استفاده كتابخانه از اين طيف نرم افزارهاست . همچنين يكي از دلايل اهميت روز افزون اين فناوري ها و كاربرد آنها در كتابخانه ها را روند فزاينده واسطه زدايي در خدمات اطلاعاتي بر شمرده است .

و اما مقاله سوم

Library 2.0 Theory: Web 2.0 and Its Implications for Libraries

)تئوري كتابخانه 2 : وب 2 و مفاهيمي براي كتابخانه ها) نوشته جك ام. مانس كه بيشتر در مورد موضوع تحقيق ما بحث كرده است اعتقاد دارد وب 2 مجموعه كتابخانه را تغيير خواهد داد و آن را تعاملي تر و كاملا دسترس پذير مي كند .  و خدمات كتابخانه را بيشتر بر ابزارهاي انتقال و سواد اطلاعاتي متمركز مي كند تا كنترل فراهم آوري دسترسي به اطلاعات . اين مقاله ادعا دارد چهار زير بناي مفهومي كتابخانه 2 : كاربر محوري، آزمون چند رسانه اي، توانايي اجتماعي و ابتكار همگاني هستند .

مقاله چهارمWeb 2.0: Building the New Library (وب 2 : مبناي كتابخانه جديد) نوشته  پائول ميلر که در آن وب2 به عنوان یک انقلاب یا تکامل معرفی شده است، که ازیک سو بسیاری از اموری که به وسیله استانداردهایی مانند HTML ، URLs، HTTP و مرورگر وب در حال انجام آن هستیم را گسترش می دهد . و از سوی دیگر با گرایشات قدیمی نسبت به حقوق کاربر، انتخاب مشتری و اختیارات آنها مبارزه می کند.

مقاله پنجم تحت عنوان

Electronic Journal Forum web 2.0. Library 2.0 and the Hyperlinked       Library ( ژ‍ورنالهاي الكترونيكي محل اجتماع وب 2، كتابخانه 2 و كتابخانه زبان نشانه گذاري فرامتني) متعلق به ميشاييل استفانز است كه در آن اين نكته بيان مي شود كه بحث هاي مربوط به وب 2 و كتابخانه 2 در بين جوامع كتابخانه اي رو به رشد است و كتابخانه ها و كتابداران در اين مقاله به عنوان پايه وب2 معرفي وشرح مختصري از بلاگ ها، پايه هاي آر.اس.اس ( آسان ترين روش براي وب گردي هاي شخصي) و ويكي داده شده و كاربردهاي ويژه اي از اين ابزار در محيط كتابخانه تشريح می شود . در پايان ، اين نتيجه ارائه مي شود كه اگر اصول وب 2 و كتابخانه 2 همگي به كار گرفته شوند، ساختار باز و آزادي براي كتابخانه به وجود مي آيد . ( استفانز،2007) . بطور كلي در بررسي اين پژ‍وهش ها نا گفته پيداست كه در كشور ما هنوز كار جدي و بنيادي پيرامون وب 2 و بدنبال آن كتابخانه 2 صورت نگرفته است و بطور كلي چندين نكته به عنوان نقاط ضعف و قوت در پژوهش ها به چشم مي خورد :

در زبان فارسي هيچ مقاله ي علمي- پژ‍وهشي با محوريت وب 2 وجود نداشت. گويا چنين موضوعي در علوم اطلاع رساني و فن آوري اطلاعات و ارتباطات مطرح نشده است كه اين موضوع با توجه به رشد سريع علم حركت شتابنده دانش نگران كننده است .

پژوهش هاي انجام شده در اين حوزه موضوعي به شكلي بسيار محدود به اسكلت و چارچوب دقيق وب 2 و بيان مفهوم واحد آن پرداخته اند و هر مقاله به شكل منفرد و مجزا از ساير مقالات در اين مقوله سخن رانده است و به عبارتي هريك تافته جدا بافته است .مقالاتي كه با محوريت ساير موضوعات وبيان تاثير ونقش وب2 نوشته شده اند، به صورت بسيار محدود به وب2 پرداخته اند و به نظر مي رسد كه اين عبارت در بعضي از آن ها بيشتر ويترين تبليغاتي باشد تا بحث علمي و درباره بعضي ديگر بايد اذعان داشت كه وب 2 در مقولات علمي وارد شده است، ولي آن چنان مختصر و مفيد كه يك از هزاران را شامل مي شود .

و اما مقاله حاضر قصد دارد به جستجو درباره تاثير وب2 به عنوان پديده اي قابل تامل در بحث انتخاب در مجموعه سازی و استفاده از مجموعه کتابخانه ها بپردازد.

روش پژوهش

اين پژوهش مروري و از نوع توصيفي- تحليلي مي باشد . در این پژوهش ابتدا به جستجو در كتب حوزه کتابداری و حوزه های مرتبط با وب ، مقالات و پايگاههاي اطلاعاتي پیوسته و مجلات الکترونیکی  مانندIRANDOC ،SIENCEDIRECT،   MEDLINE، http://www.ariadne.ac.uk  ، www.talis.com   www.webology.ir  ،  www.oreillynet.com ،  www.kollyat.blogfa.com  و موتورهای جستجوی Yahoo  ، Google ،    Altavista و  Googlescholar با استفاده از کلید واژه های Web2.0 ,Library2.0, Libray services , Collection Building in library, Acquisition of library materials و ترکیب این کلید واژه ها و مقالات موجود در مجلات روزآمد حوزه کتابداری و اطلاع رسانی موجود در کتابخانه ها پرداخته شده است و در مرحله دوم سعی کردیم که به تفسیر اطلاعات موجود و تجزیه و تحلیل آنها بپردازیم.  و هدف اصلي ما يافتن پاسخي براي سؤالات مطرح در بخش پرسشهاست . كه براي يادآوري، آنها را مجددا در اين فصل ذكر مي كنيم :

*کتابخانه2 می تواند الگویی برای ایجاد یک مجموعه کارا (مجموعه ای مورد تایید و استفاده کاربران) ارائه دهد ؟

*کتابخانه2 می تواند هزینه های بی مورد خرید مقالات ناخواسته مجموعه را حذف کند ؟

*کتابخانه2 می تواند مجموعه  مجازی  بدون نیاز به فضای فیزیکی در کتابخانه ایجاد کند ؟

*کتابخانه2 می تواند باعث حذف مراجعات غیرضروری و حضوری به کتابخانه ها شود ؟

*کتابخانه2 می تواند آرشيو و نگهداری آسان و ارزانی داشته باشد ؟

*کتابخانه2 می تواند موجب مرتفع شدن مشکلات پوسیدگی، خسارت دیدن و یا مفقود شدن مواد مجموعه شود ؟




پرینت
تمام حقوق این اثر برای شرکت مهندسی ارتباطات پیام مشرق و نرم افزار کتابخانه 2.0 ثنا محفوظ می باشد.